Girişimci olarak büyüdükçe ve ekibinizi genişlettikçe, odağınız doğal olarak satıştan, finansa ve operasyonel verimliliğe kayar. Ancak bu karmaşık süreçte, yasal uyumluluğun ve en önemlisi çalışan güvenliğinin merkezde yer alan bir unsuru vardır: İş Sağlığı ve Güvenliği (İSG).
Türkiye’de İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu (6331 sayılı Kanun) kapsamında, belli büyüklükteki ve tehlike sınıfındaki tüm şirketler, zorunlu olarak İş Güvenliği Uzmanı (İGU) ve İşyeri Hekimi (İYH) hizmeti almakla yükümlüdür. Bu, sadece bir bürokratik gereklilik değil, çalışanlarınızın sağlığını koruma, verimliliği artırma ve olası büyük cezai yaptırımlardan kaçınma yoludur.
Bu makalede, bu zorunlulukların sizi ne zaman bağladığını, atama sürecini adım adım nasıl yöneteceğinizi, maliyetleri nasıl optimize edebileceğinizi ve en önemlisi yasal yükümlülüklerinizi nasıl eksiksiz yerine getirebileceğinizi öğreneceksiniz. Okumayı bitirdiğinizde, İSG yükümlülükleriniz konusunda “Artık adım atabilirim” diyecek kadar bilgi sahibi olacaksınız.
⚠️ Yasal Uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır. Hukuki veya vergi tavsiyesi değildir. İSG süreçleri ve yükümlülükleri dinamiktir ve mevzuat değişikliklerine tabidir. Şirketinizin spesifik ihtiyaçları için mutlaka yetkili bir OSGB’ye (Ortak Sağlık ve Güvenlik Birimi) veya hukuk danışmanına başvurunuz.
Girişimciler İçin İş Sağlığı ve Güvenliği (İSG) Temelleri
İSG, sadece inşaat veya ağır sanayi gibi tehlikeli iş kolları için değil, bir çalışanı dahi olan tüm işletmeler için hayati öneme sahiptir. Girişimcilerin bu konuya finansal bir yükümlülükten öte, sürdürülebilir bir iş modelinin ve etik sorumluluğun parçası olarak yaklaşması gerekir.
Temel Kavramlar: İSG, İGU ve İYH Kimdir?
- İş Sağlığı ve Güvenliği (İSG): Çalışanların iş kazalarından ve meslek hastalıklarından korunması amacıyla yapılan sistematik ve sürekli çalışmaları kapsar.
- İş Güvenliği Uzmanı (İGU): Çalışma ortamının güvenli hale getirilmesi, risk analizlerinin yapılması ve acil durum planlarının hazırlanmasından sorumludur. Uzmanlar, Tehlike Sınıflarına göre A, B veya C sertifikasına sahiptir.
- İşyeri Hekimi (İYH): Çalışanların sağlık gözetiminden, periyodik muayenelerinden, sağlık raporlarının düzenlenmesinden ve meslek hastalıklarının önlenmesinden sorumludur.
- Ortak Sağlık ve Güvenlik Birimi (OSGB): Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı tarafından yetkilendirilmiş, şirketlere İGU ve İYH hizmetlerini sağlamak üzere kurulmuş özel kuruluşlardır. Özellikle küçük ve orta ölçekli işletmeler (KOBİ) için en yaygın çözüm yoludur.
Türkiye’de Yasal Çerçeve: Hangi Kanunlar Geçerli?
Türkiye’de İş Sağlığı ve Güvenliği alanındaki ana düzenleyici metin, 6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu‘dur. Bu kanun, çalışan sayısı ve tehlike sınıfı fark etmeksizin tüm özel sektör ve kamu işyerlerini kapsar. Bu kanuna ek olarak, uygulamaya dair detaylar çeşitli yönetmeliklerle belirlenir (örneğin: İş Güvenliği Uzmanlarının Görev, Yetki, Sorumluluk ve Eğitimleri Hakkında Yönetmelik).
Kanun, işverenin temel sorumluluğunu, çalışanların sağlığını korumak ve güvenli bir çalışma ortamı sağlamak olarak tanımlar. Bu sorumluluk, risk değerlendirmesi yapma, acil durum planları hazırlama ve uzman personel çalıştırma yükümlülüklerini içerir.
Hangi Şirketler Zorunlu? Tehlike Sınıfı ve Çalışan Sayısı
Zorunlu İGU ve İYH hizmeti alma yükümlülüğü, işletmenizin büyüklüğüne ve faaliyet gösterdiği alana göre belirlenir. Bu kontrol mekanizması iki ana kritere dayanır: Tehlike Sınıfı ve Çalışan Sayısı.
Tehlike Sınıflandırması Nasıl Yapılır?
İşyerleri, yaptıkları iş koluna göre (NACE Kodu) üç tehlike sınıfına ayrılır:
- Az Tehlikeli: Ofisler, perakende mağazaları, eğitim kurumları, muhasebe büroları vb.
- Tehlikeli: İmalat, fırınlar, büyük ölçekli depolar, otomobil tamirhaneleri vb.
- Çok Tehlikeli: Madencilik, kimya sanayi, inşaat, hastaneler vb.
NACE Kodu: İşyerinizin ana faaliyet kodu, SGK kayıtlarınızda yer alır ve tehlike sınıfınızı doğrudan belirler. Hatalı bir NACE kodu kaydı, yanlış yükümlülüklere tabi olmanıza neden olabilir; bu yüzden kontrol etmek kritiktir.
Adım Adım Zorunluluk Kontrolü ve Muafiyetler
Zorunluluklar, genel olarak aşağıdaki şekilde özetlenebilir (GÜVENİLİR KAYNAK: 6331 Sayılı Kanun):
- Çok Tehlikeli ve Tehlikeli Sınıflar: 1 (tek) çalışanınız dahi varsa, İş Güvenliği Uzmanı ve İşyeri Hekimi hizmeti almak ZORUNLUDUR.
- Az Tehlikeli Sınıflar: 50’den az çalışanı olan az tehlikeli sınıftaki işyerleri için İGU ve İYH atama yükümlülüğü genellikle ertelenir (Resmi Gazete’deki güncel erteleme tarihlerini kontrol edin). Ancak risk değerlendirmesi yapma ve acil durum planı hazırlama yükümlülüğü devam eder.
- 50 Çalışan ve Üzeri: Tehlike sınıfı ne olursa olsun, 50 ve üzeri çalışana sahip tüm işletmeler İGU ve İYH hizmeti almak zorundadır.
Örnek Senaryo: Eğer bir yazılım girişiminiz varsa (Az Tehlikeli) ve 8 çalışanınız varsa, şu an için İGU ve İYH atama zorunluluğunuz ertelemeye tabi olabilir. Ancak bir matbaa veya atölyeniz varsa (Tehlikeli) ve 3 çalışanınız varsa, İGU ve İYH hizmetini derhal sağlamanız gerekir.
İş Güvenliği Uzmanı ve İşyeri Hekimi Atama Süreci
Yükümlülüğünüzün başladığını tespit ettiniz. Peki, bu uzmanları nasıl işe alacaksınız veya hizmeti nasıl temin edeceksiniz?
Atama Yöntemleri: OSGB veya Tam Zamanlı Çalışan
İSG hizmetlerini temin etmenin temel olarak iki yolu vardır:
1. Ortak Sağlık ve Güvenlik Biriminden (OSGB) Hizmet Alma (KOBİ’ler İçin İdeal)
Küçük ve orta ölçekli şirketler için en pratik ve maliyet etkin çözüm, Bakanlıkça yetkilendirilmiş bir OSGB ile anlaşmaktır. OSGB’ler, uzmanları ve hekimleri belirli saatler (çalışan sayınıza ve tehlike sınıfınıza göre Kanunla belirlenir) firmanıza yönlendirir.
- Avantajları: Mevzuat takibi OSGB’nin sorumluluğundadır. Uzmanların değişimi veya izin süreçleri sorun yaratmaz. Maliyet, tam zamanlı uzman istihdamından daha düşüktür.
2. Tam Zamanlı veya Kısmi Süreli Çalışan İstihdamı (Büyük İşletmeler İçin)
50 ve üzeri çalışana sahip veya çok tehlikeli sınıfta olan büyük işletmeler, kendi bünyelerinde tam zamanlı İGU ve İYH istihdam etmeyi tercih edebilirler. Bu, özellikle uzmanların sürekli sahada bulunmasının gerektiği durumlarda daha etkili bir yöntemdir.
- Avantajları: İSG süreçlerine tam hakimiyet ve hızlı aksiyon alabilme.
Adım Adım Atama ve Sözleşme Yapma Kılavuzu
Adım 1: İhtiyacın Hesaplanması
Öncelikle firmanızın tehlike sınıfına ve çalışan sayısına göre kaç saat İGU ve İYH hizmeti almanız gerektiğini hesaplayın. Bu süreler yönetmelikle belirlenmiştir (örn. Az tehlikeli sınıfta çalışan başına ayda X dakika İGU/İYH).
Adım 2: OSGB Araştırması ve Teklif Alma
Bölgenizdeki yetkili OSGB’leri araştırın. Referanslarını, yetki belgelerini ve uzmanlarının sertifika sınıflarını (A, B, C) kontrol edin. Teklifleri sadece fiyata göre değil, sunulan hizmetin kalitesine ve kapsayıcılığına göre değerlendirin.
Adım 3: Sözleşme ve Atamaların İSG-KATİP Üzerinden Yapılması
Anlaşma sağlanan OSGB veya bireysel uzman/hekim ile sözleşme yapıldıktan sonra, bu sözleşmelerin Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı’nın resmi portalı olan İSG-KATİP sistemi üzerinden onaylanması zorunludur. İSG-KATİP kaydı yapılmayan atamalar, yasal olarak geçersiz sayılır ve denetimlerde cezai yaptırımla karşılaşılabilir.
Adım 4: İç Süreçlerin Başlatılması
Uzmanlar atandıktan sonra, ilk yapılması gerekenler şunlardır:
- Risk Değerlendirmesi Raporunun Hazırlanması.
- Acil Durum Eylem Planlarının Hazırlanması.
- Çalışanların İSG Eğitimlerinin Verilmesi.
- İşyeri Hekimi tarafından Periyodik Sağlık Muayenelerinin planlanması.
Maliyetler ve Finansal Yükümlülükler
Girişimciler, İSG hizmetlerini genellikle zorunlu bir maliyet kalemi olarak görür. Ancak bu maliyeti, potansiyel iş kazalarının ve idari para cezalarının getireceği çok daha büyük finansal risklere karşı bir sigorta olarak değerlendirmek gerekir.
OSGB Hizmet Bedelleri ve Etkileyen Faktörler
OSGB hizmet bedelleri sabit değildir; çeşitli faktörlere bağlı olarak geniş bir aralıkta değişir:
- Tehlike Sınıfı: Çok tehlikeli sınıftaki bir işyerinin uzman hizmet saati daha fazla olduğu için, maliyet de Az Tehlikeli sınıfa göre belirgin şekilde yüksektir.
- Çalışan Sayısı: Çalışan sayısı arttıkça, uzmanların harcaması gereken toplam süre artar.
- Bölge: Büyük şehirlerdeki OSGB ücretleri, rekabet ve genel maliyetler nedeniyle farklılık gösterebilir.
- Ek Hizmetler: OSGB’nin sadece yasal zorunluluğu karşılayıp karşılamadığı veya ek olarak eğitim, yasal evrak yönetimi gibi hizmetleri sunup sunmadığı fiyatı etkiler.
Finansal Okuryazarlık Notu: Teklif alırken aylık saat başına düşen maliyeti ve İSG-KATİP kaydının fiyata dahil olup olmadığını netleştirin.
Uyumsuzluğun Maliyeti: İdari Para Cezaları
İSG yükümlülüklerini yerine getirmemenin maliyeti, hizmet almanın maliyetinden kat kat fazladır. İdari para cezaları, her yıl yeniden değerleme oranına göre artar ve genellikle kanunun her ihlal edilen maddesi için ayrı ayrı uygulanır.
- Uzman Atama Yükümlülüğüne Uymamak: Zorunlu İGU ve İYH atamasını yapmayan işverenlere, her bir atama yapılmayan kişi ve bu durumun devam ettiği her ay için yüksek miktarda idari para cezası uygulanır.
- Risk Değerlendirmesi Yapmamak: Risk değerlendirmesi yaptırmamanın cezası da yüksektir ve bu durum devam ettiği sürece artarak uygulanır.
- Kayıt Tutma Eksiklikleri: İSG eğitimlerini, periyodik muayeneleri veya denetim kayıtlarını düzenli tutmamak da ciddi para cezalarıyla sonuçlanabilir.
Unutmayın ki idari para cezalarının yanı sıra, iş kazası yaşanması durumunda ortaya çıkabilecek tazminat yükümlülükleri, SGK prim artışları ve itibar kaybı gibi dolaylı maliyetler de işletmenizi zor duruma sokabilir.
Başarılı İSG Yönetimi ve Sürdürülebilirlik
İSG, sadece yasal zorunlulukları yerine getirmekle bitmez. Sürdürülebilir bir işyeri için, İSG’nin şirket kültürünün ayrılmaz bir parçası haline gelmesi gerekir.
Etkili İş Güvenliği Kültürü Oluşturma
Uzmanınız veya hekiminiz ne kadar iyi olursa olsun, çalışanlar benimsemediği sürece güvenlik önlemleri işe yaramaz. Bir güvenlik kültürü oluşturmak için şunları yapın:
- Liderlik Taahhüdü: İşveren ve üst yönetim, güvenliği en üst öncelik olarak göstermelidir. Güvenlik toplantılarına katılın ve güvenlik ekipmanlarının maliyetinden kaçınmayın.
- Katılımcılık: Çalışanların riskleri ve olası çözümleri aktif olarak rapor etmelerini teşvik edin. Güvenlik komiteleri kurun (özellikle 50 çalışan ve üzeri için yasal zorunluluktur).
- Pozitif Pekiştirme: Güvenlik kurallarına uyanları cezalandırmak yerine, iyi uygulamaları ödüllendirin ve teşvik edin.
Kayıt Tutma ve Denetimlere Hazırlık
İSG yönetiminde “kayıt altında olmayan, yapılmamıştır” prensibi geçerlidir. Denetimlerde başarılı olmak için tüm süreçleri şeffaf ve düzenli tutmalısınız.
- Gerekli Belgeler: Risk değerlendirme raporu, acil durum planı, İSG eğitim kayıtları, periyodik sağlık raporları, yıllık çalışma planı ve İSG-KATİP sözleşme çıktıları gibi temel belgeleri kolay erişilebilir bir şekilde arşivleyin.
- Düzenli İç Denetim: OSGB veya İGU’nuzla birlikte aylık veya üç aylık periyotlarla iç denetimler yaparak eksiklikleri tespit edin ve hızlıca giderin.
- Sürekli Eğitim: Yeni işe başlayanlara oryantasyon eğitimi vermenin yanı sıra, mevcut çalışanlara da meslek ve risk değişikliği olduğunda yenileme eğitimleri sağlayın.
Gerçekçi Beklentiler ve Yol Haritası
İSG hizmeti aldığınızda, sihirli bir şekilde tüm riskler ortadan kalkmaz. Bu bir süreçtir ve sürekli iyileştirme gerektirir.
Zaman Çizelgesi ve Beklentiler:
- İlk Ay (Risk Tespiti): Bu süreçte öncelikle Risk Değerlendirmesi yapılır. Uzmanlar, işyerinizdeki eksikleri (yangın söndürücüler, ilk yardım dolapları, ergonomik eksikler, kişisel koruyucu donanım eksiklikleri) tespit eder ve size yapılması gerekenleri içeren bir aksiyon planı sunar.
- İlk 3 Ay (Uygulama ve Eğitim): Acil durum planları finalize edilir, çalışan eğitimleri verilir ve temel eksiklikler giderilir.
- Sürekli İyileştirme: İSG’de mükemmellik diye bir şey yoktur. Her yeni çalışan, her yeni makine veya süreç değişikliği, risk değerlendirmesinin yenilenmesini gerektirir. Güvenliği bir gider değil, verimlilik ve etik sorumluluk yatırımı olarak görmeye devam edin.
Sonuç ve İlk Adımlar
Girişimcilik zorlu bir yolculuktur, ancak başarılı ve sürdürülebilir bir işletme inşa etmek, yasal zorunlulukları ihmal etmemekten geçer. Şirketlerde zorunlu İş Güvenliği Uzmanı ve İşyeri Hekimi hizmeti, sadece yasal bir kalkan değil, aynı zamanda çalışanlarınıza verdiğiniz değeri gösteren somut bir adımdır.
Bugün Yapabileceğiniz Somut İlk Adımlar:
- NACE Kodunuzu ve Tehlike Sınıfınızı Kontrol Edin: İşyerinizin tehlike sınıfını netleştirin. Bu, zorunluluğunuzun kapsamını belirleyecektir.
- Çalışan Sayınızı Hesaplayın: Özellikle tehlikeli ve çok tehlikeli sınıflarda 1’den fazla çalışan varsa hemen OSGB araştırmasına başlayın.
- Teklif Toplayın ve Yetki Kontrolü Yapın: En az üç farklı yetkili OSGB’den teklif alın ve uzmanların sertifika sınıflarının işyerinize uygun olduğundan emin olun.
Yasal yükümlülüklerinizi yerine getirmek, uzun vadede size hem finansal güvenlik hem de gönül rahatlığı sağlayacaktır. Şimdi harekete geçme zamanı.
Sıkça Sorulan Sorular (SSS)
Az Tehlikeli Sınıftayım ve 10 Çalışanım Var. İGU ve İYH zorunluluğum var mı?
Az tehlikeli sınıfta 50’den az çalışana sahip işyerleri için İGU ve İYH atama zorunluluğu genellikle mevzuatla belirlenen tarihlere kadar ertelenmektedir. Ancak bu, yasal uyumluluğun kalmadığı anlamına gelmez. Risk değerlendirmesi yapma, acil durum planı hazırlama ve çalışan eğitimi verme yükümlülüğünüz devam eder.
İSG-KATİP nedir ve neden bu kadar önemlidir?
İSG-KATİP (İş Sağlığı ve Güvenliği Kayıt, Takip ve İzleme Programı), Bakanlıkça yetkilendirilmiş uzmanların ve hekimlerin şirketinizle olan sözleşmelerinin resmi olarak kaydedildiği sistemdir. Bu sistem üzerinden kaydı yapılmayan veya onaylanmayan atamalar, denetimler sırasında geçersiz kabul edilir ve yasal sorumluluk doğurur.
İş Güvenliği Uzmanı ve İşyeri Hekimi hizmeti kaç saat olmalıdır?
Hizmet süreleri, işyerinin tehlike sınıfına ve çalışan sayısına göre yönetmeliklerle belirlenir. Örneğin, az tehlikeli sınıfta İGU için çalışan başına aylık 10 dakika, İYH için 5 dakika gibi minimum süreler mevcuttur. Bu süreler, tehlike sınıfı arttıkça katlanarak artar.
Bir çalışanım hem İSG Uzmanı hem de İşyeri Hekimi olabilir mi?
Hayır, İSG mevzuatına göre İş Güvenliği Uzmanlığı ve İşyeri Hekimliği görevleri aynı kişi tarafından yapılamaz. Bu iki görev, alanlarında yetkin farklı kişiler tarafından yerine getirilmelidir.
İSG-KATİP kaydını OSGB mi yoksa işveren mi yapmalıdır?
Sözleşme sürecinin ardından, genellikle OSGB veya atanacak uzman/hekim süreci İSG-KATİP sistemine girer. Ancak işveren olarak sizin de bu sözleşmeleri sistem üzerinden onaylamanız zorunludur. Onay sürecini takip etmek tamamen işverenin sorumluluğundadır.
İSG eğitimlerini çalışanlara kim vermelidir?
İSG eğitimleri, İş Güvenliği Uzmanı veya İşyeri Hekimi tarafından ya da onların denetiminde yetkili kişiler tarafından verilmelidir. Eğitimler, çalışanların yaptıkları işin niteliğine uygun olmalı ve yasal sürelerde yenilenmelidir.
