Şirket Ortağı Çıkarma ve Hisse Devri Süreci: Uygulanabilir Rehber

İş kurmak heyecan vericidir, ancak ortaklıklar her zaman ömür boyu sürmez. Başlangıçta aynı vizyonla yola çıkılan yollar, zamanla finansal anlaşmazlıklar, stratejik farklılıklar ya da kişisel uyumsuzluklar nedeniyle ayrılabilir. Bir şirketin sağlıklı devam edebilmesi için, bazı durumlarda bir ortağın çıkarılması veya hisselerini devretmesi gerekebilir.

Bu, birçok girişimcinin çekindiği, karmaşık ve duygusal olarak yıpratıcı bir süreçtir. Türk Ticaret Kanunu (TTK) ve ilgili mevzuat bu tür durumlar için kesin kurallar belirlese de, pratik uygulamada atılacak adımlar, şirketin türüne (Anonim Şirket/A.Ş., Limited Şirket/Ltd. Şti.) ve ortaklık sözleşmesine bağlı olarak büyük ölçüde değişir.

Bu rehberde, şirketinizi ve kendinizi koruyarak, bir ortağın şirketten çıkarılması (ihraç) ve hisse devri sürecini yasal ve finansal açıdan nasıl yöneteceğinizi adım adım öğreneceksiniz. Amacımız, size sadece teorik bilgi sunmak değil, aynı zamanda bu zorlu geçiş döneminde bilinçli ve eyleme geçirilebilir kararlar almanızı sağlamaktır.

⚠️ Önemli Yasal Uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki, vergi veya yatırım danışmanlığı yerine geçmez. Şirket ortağı çıkarma ve hisse devri süreçleri yüksek derecede hukuki risk içerir ve şirketinizin özel durumuna göre mutlaka uzman bir avukat ve mali müşavir tarafından yönetilmelidir. Bu süreçlerde hata yapmak, ciddi maliyetlere ve uzun süreli davalara yol açabilir.

1. Temel Kavramlar: Çıkarma, Devir ve İlişkili Hukuk

Bir ortağın şirketten ayrılması iki ana yolla gerçekleşir: Gönüllü Hisse Devri (satış) veya Zorunlu Ortaklıktan Çıkarma (ihraç/haklı sebeple fesih).

Ortaklıktan Çıkarma (İhraç) Ne Demektir?

Ortaklıktan çıkarma, bir ortağın iradesi dışında, kanunda veya şirket ana sözleşmesinde belirtilen haklı sebeplerle ortaklık statüsünün sonlandırılmasıdır. Bu, genellikle ciddi anlaşmazlıklar, şirketin çıkarına aykırı hareket etme, görev ihmali veya güveni kötüye kullanma gibi durumlar için son çare olarak kullanılır.

• Anonim Şirketlerde (A.Ş.): Çıkarma, ana sözleşmede açıkça belirtilmiş ve belli koşullara bağlanmış olmalıdır. Daha sık görülen durum, haklı sebeple şirketin feshini isteme veya azınlığın hisselerinin zorla satın alınması (squeeze-out) davalarıdır.
• Limited Şirketlerde (Ltd. Şti.): TTK 638. maddeye göre, haklı sebeplerin varlığı hâlinde, şirketin merkezinin bulunduğu yerdeki asliye ticaret mahkemesine başvurarak ortağın çıkarılması talep edilebilir.

Hisse Devri ve Pay Satışı Arasındaki Farklar

Hisse devri, genellikle gönüllü bir süreçtir. Bir ortak, sahip olduğu hisseleri (payları) başka bir ortağa veya üçüncü bir tarafa devreder. Ortaklıktan çıkarma ise irade dışı bir sonlandırma eylemidir.

• Hisse Devri: Bu, bir alım-satım işlemidir. Ortak, devir bedelini alır ve tüm yasal hak ve yükümlülükleri yeni hissedara geçer. Ltd. Şti.’de noter onayı ve ortaklar kurulu onayı zorunludur. A.Ş.’de ise genellikle sadece pay defterine kayıt yeterlidir (hisse senedi türüne göre değişir).
• Devir Kısıtlamaları: Özellikle Ltd. Şti.’lerde, ana sözleşme yeni ortak alımını kısıtlayabilir veya diğer ortaklara öncelikli satın alma hakkı (rüçhan hakkı) tanıyabilir. Bu kısıtlamaların incelenmesi, sürecin en kritik adımıdır.

Şirket Türlerine Göre Değişen Kurallar (A.Ş. vs. Ltd. Şti.)

İşlemlerinizin hızı, maliyeti ve yasal dayanıklılığı, şirketinizin türüne göre kökten değişir:

Limited Şirket (Ltd. Şti.) Özellikleri:

Hisse devri ve ortaklıktan çıkarma, A.Ş.’ye göre daha katıdır.

1. Devir Sözleşmesi noter tasdikli olmalıdır.
2. Ortaklar Genel Kurulu, devri onaylamalıdır.
3. Onaydan sonra, devir Ticaret Siciline tescil ve ilan edilmelidir.
4. Ortaklıktan çıkarma kararı genellikle mahkeme yoluyla alınır (haklı sebep varsa).

Anonim Şirket (A.Ş.) Özellikleri:

Hisse devri, genellikle daha esnektir.

1. Hisse senetleri nama yazılıysa devir, ciro ve zilyetliğin geçirilmesiyle olur. Halka açık olmayan şirketlerde ana sözleşme kısıtlama getirebilir.
2. Hisse senetleri hamiline yazılıysa devir, sadece zilyetliğin (senedin fiziki teslimi) geçirilmesiyle tamamlanır.
3. Ortaklıktan çıkarma daha nadirdir ve daha karmaşık hukuki mekanizmalar gerektirir.

2. Ortağın Çıkarılması Gereken Durumlar ve Riskler

Ortaklıktan çıkarma, sıklıkla duygusal ve maliyetli bir mücadeleye dönüşür. Bu nedenle, hangi koşullarda bu yolu izlemeniz gerektiğini netleştirmelisiniz.

Çıkarma Sebepleri: Haklı Fesih ve Kanuni İmkânlar

Bir ortağı çıkarmak için yasal zemin oluşturmak zorundasınız. “Sevmiyorum” veya “anlaşamıyoruz” gibi duygusal nedenler yeterli değildir. Haklı sebep, şirketin faaliyetini sürdüremeyecek derecede önemli bir sorunun varlığını işaret etmelidir.

Yaygın Haklı Çıkarma Sebepleri:

• Rekabet Yasağını İhlal Etme: Ortak, şirketiyle doğrudan rekabet eden bir iş kurduysa veya faaliyet gösteriyorsa.
• Sır Saklama Yükümlülüğünü İhlal Etme: Şirket bilgilerini, ticari sırları rakiplere sızdırma.
• Görev İhmali: Uzun süreli ve kasten görevlerini yerine getirmeme, şirkete aktif zarar verme.
• Şirket Fonlarını Kötüye Kullanma: Ortakların rızası dışında şirket parasını kişisel amaçlarla kullanma (dolandırıcılık veya zimmet).

Bu sebeplerin kanıtlanması zorunludur. Eğer sebep haklı değilse, çıkarma kararı mahkeme tarafından reddedilebilir ve şirketin hukuki masrafları katlanarak artabilir.

Gönüllü Ayrılık mı, Zorunlu Çıkarma mı? (Karar Mekanizması)

Müzakereler, her zaman zorunlu çıkarma davasından daha ucuz ve hızlıdır. Amacınız, durumu zorlaştırmadan ve değer kaybetmeden yönetmektir.

Önce Müzakere Edin: Ortaklık sözleşmeniz (veya şirket ana sözleşmesi) bir çıkış mekanizması belirlemiş olabilir (buy-sell agreement). Bu mekanizmaları kullanarak uzlaşmacı bir devir teklifi sunmak, hem zamandan hem de paradan tasarruf etmenizi sağlar.

Mahkeme Süreci (Zorunlu Çıkarma): Müzakerelerin başarısız olması durumunda, haklı sebep iddialarını destekleyen tüm deliller (e-posta yazışmaları, toplantı tutanakları, mali kayıtlar vb.) toplanarak mahkemeye başvurulur. Bu süreç 1–3 yıl sürebilir ve davanın sonucunda hakim, ortağın çıkarılmasına ve hisselerinin uygun bir bedel karşılığında diğer ortaklara devredilmesine karar verebilir.

Çıkarma Sürecinde Finansal Değerleme Zorunluluğu

Bir ortak çıkarıldığında veya hissesini devrettiğinde, hissesinin adil değerinin (piyasa değeri) ödenmesi gerekir. Bu, sürecin en çok tartışılan ve en riskli aşamasıdır.

Değerleme (Valüasyon) Nasıl Yapılır?

Değerleme, şirketin o anki gerçek ekonomik değerini hesaplama işlemidir. Bu, sadece muhasebe defterlerindeki rakamlara bakılarak yapılamaz; potansiyel büyüme, marka değeri, fikri mülkiyet ve sektör beklentileri de hesaba katılır.

• Yöntemler: Sıklıkla İndirgenmiş Nakit Akışı (DCF), Karşılık Esaslı Değerleme veya Piyasa Çarpanları gibi yöntemler kullanılır.
• Hakem Atanması: Ortaklar değer konusunda anlaşamazsa, mahkeme süreçlerinde bilirkişiler veya bağımsız denetim firmaları şirket değerini tespit eder. Bu tespit, ödeme miktarını belirleyecektir.

3. Adım Adım Hisse Devri ve Ortaklıktan Ayrılma Süreci

İster gönüllü devir, ister zorunlu çıkarma olsun, süreci yasal ve düzenli bir biçimde yürütmek için profesyonel bir yol haritası izlemelisiniz.

Aşama 1: Hazırlık ve Ortaklık Sözleşmesinin İncelenmesi

Sürece başlamadan önce, temel taşınız olan ortaklık/ana sözleşmeyi inceleyin.

1. Sözleşmeyi Tarayın: Ortaklıktan ayrılma, hisse devri, ilk reddetme hakkı (rüçhan hakkı) ve değerleme yöntemleri hakkında özel hükümler var mı? Varsa, bu maddelere harfiyen uymak zorundasınız.
2. Kayıtları Düzenleyin: Ortaklığın sona ermesini gerektiren tüm olayların tarihli ve imzalı kanıtlarını (yazışmalar, ihtarname, toplantı tutanağı, banka kayıtları) toplayın.
3. Mali Durumu Netleştirin: Şirketin güncel bilanço ve gelir tablosunu hazırlayın. Bu, değerleme sürecinin başlangıcıdır.

Aşama 2: Değerleme (Valüasyon) ve Fiyat Belirleme

Hisse devri bedelinin belirlenmesi, çatışmanın ana kaynağıdır. Şirketinizin gerçekçi ve bağımsız bir değerlemesini yaptırmanız, sürecin hukuki dayanıklılığını artırır.

Fiyatlandırma Stratejileri:

• Uzlaşma Fiyatı: Ortakların kendi aralarında, piyasa değerinden farklı bir fiyatta anlaştığı durumdur. (En hızlı çözümdür, ancak duygusal baskı altında karar alınmamalıdır.)
• Bağımsız Değerleme: Bir finansal danışmanlık firması veya yeminli mali müşavir tarafından şirketin objektif değerinin belirlenmesidir. Bu rapor, mahkemede veya müzakerelerde güçlü bir dayanak sağlar.

Unutmayın, değerleme sırasında tüm potansiyel borçlar, hukuki riskler ve varlıklar titizlikle incelenmelidir.

Aşama 3: Yasal Süreçler ve Noter Onayı

Fiyat üzerinde anlaşıldıktan sonra, devir işlemini resmileştirme aşamasına geçilir.

Limited Şirketler İçin Kritik Adımlar:

1. Devir Sözleşmesi: Hisselerini devreden ortak ve alıcı, devir bedelini, süresini ve şartlarını içeren bir devir sözleşmesi imzalar.
2. Noter Tasdiki: Bu sözleşme mutlaka Noter huzurunda imzalanıp tasdik edilmelidir (TTK 595). Tasdik olmadan yapılan devirler geçersizdir.
3. Ortaklar Kurulu Kararı: Noter tasdikinden sonra, diğer ortaklar (Ortaklar Kurulu), devri onaylayan bir karar almalıdır. Bu onay olmadan devir şirkete karşı hüküm ifade etmez.

Anonim Şirketler İçin Kritik Adımlar:

1. Devir Anlaşması/Ciro: Pay senedi varsa ciro edilir ve zilyetlik devredilir.
2. Pay Defterine Kayıt: Yönetim Kurulu, yeni ortağın pay defterine kaydedilmesini sağlar. (Bu kayıt, şirket nezdinde ortaklık haklarının kullanılabilmesi için önemlidir).

Aşama 4: Ticaret Sicili İşlemleri ve Kayıt

Hisse devrinin tam olarak yasal sonuç doğurması için Ticaret Sicilinde tescil ve ilan edilmesi şarttır (özellikle Ltd. Şti. için).

• Tescil Başvurusu: Şirket yetkilileri, Noter tasdikli devir sözleşmesi ve Ortaklar Kurulu kararı ile birlikte Ticaret Sicili Müdürlüğü’ne başvurur.
• İlan: Yeni ortaklık yapısı, Ticaret Sicili Gazetesi’nde yayımlanarak üçüncü kişilere duyurulur. Bu adım, devrin kamuoyuna karşı geçerliliğini sağlar.

4. Devir Sürecinde Karşılaşılan En Büyük Hukuki ve Mali Zorluklar

Bu karmaşık süreçte girişimcileri en çok zorlayan unsurlar, öngörülemeyen uyuşmazlıklar ve yüksek maliyetlerdir.

Uyuşmazlıkların Yönetimi ve Arabuluculuk

Ortaklar arası ayrılıklar nadiren pürüzsüz ilerler. Tarafların uzlaşamaması durumunda, zaman ve para kaybetmemek için hukuki süreç başlatmadan önce arabuluculuğu düşünmelisiniz.

• Arabuluculuğun Avantajları: Arabuluculuk, mahkeme sürecinden çok daha hızlıdır, daha düşük maliyetlidir ve ticari itibarınızı korur. Arabuluculuk süreci gizlidir ve taraflar, gelecekteki iş ilişkilerini tamamen bozmadan çözüm bulabilirler.
• Ne Zaman Başvurulmalı? Değerleme veya ödeme koşulları konusunda anlaşmazlık çıktığında hemen arabuluculuğa başvurmak, kilitlenmeyi önler.

Vergilendirme ve Maliyet Kalemleri (Stopaj, Harçlar vb.)

Hisse devri, önemli vergi yükümlülüklerini tetikleyebilir. Vergi planlaması, süreci başlatmadan önce yapılmalıdır.

Temel Vergi Yükümlülükleri:

1. Değer Artışı Kazancı: Eğer ortak, hisselerini belli bir süre (genellikle A.Ş.’lerde 2 yıl) elinde tutmadan satarsa, alış fiyatı ile satış fiyatı arasındaki fark (değer artışı) üzerinden Gelir Vergisi ödemek zorunda kalabilir.
2. Noter ve Tescil Harçları: Devir sözleşmesinin noter tasdiki ve Ticaret Sicilindeki tescil işlemleri için harç ödemeleri yapılır.
3. Stopaj (Gider Vergisi): Bazı durumlarda, özellikle kurumlar vergisi mükellefi olmayan ortakların devirlerinden elde edilen kazançlar üzerinden stopaj kesintisi yapılması gerekebilir (çok spesifik ve bir uzmanın incelenmesi gereken bir konudur).

Bu maliyetlerin kim tarafından karşılanacağı (devreden mi, devralan mı?), devir anlaşmasında netleştirilmelidir.

Sessiz Ortaklıklar ve Gizli Kalmış Riskler

Devir sonrası, ayrılan ortağın geçmişteki eylemlerinden kaynaklanan risklerin şirkete yansımaması kritiktir.

• Sorumluluktan Kurtulma: Ltd. Şti.’de ayrılan ortak, devirden önceki kamu borçlarından (vergi, SGK) 5 yıl süreyle sorumlu olmaya devam eder. Devir sözleşmesi, bu risklerin devralan ortak tarafından üstlenilmesine dair net teminatlar içermelidir.
• İbranın Önemi: Ayrılan ortak, devir bedelini tam olarak aldıktan ve tüm defterler incelendikten sonra, şirketi ve kalan ortakları ibra ettiğine dair kesin bir belge (feragatname) imzalamalıdır.

5. Başarılı Bir Ortaklık Ayrılığı İçin Stratejik İpuçları

Bu süreç yalnızca hukuki değildir; aynı zamanda şirketin operasyonel bütünlüğünü ve moralini de etkiler. İşte duygusal ve ticari açıdan süreci yönetmenize yardımcı olacak ipuçları.

Empati ve İletişimin Gücü

Gerilim yüksek olsa da, süreci düşmanca bir savaş alanı haline getirmek her iki tarafa da zarar verir. İyi iletişim, genellikle daha adil ve daha hızlı bir sonuç getirir.

• Saygılı Sınırlar Çizin: İşlemleri yürütmek üzere belirlenen avukatlar ve mali müşavirler üzerinden iletişim kurun. Kişisel suçlamalardan ve duygusal tepkilerden kaçının.
• Şeffaflık: Özellikle şirket değerlemesi gibi kritik konularda şeffaf olmak, ayrılan ortağın sürece güvenmesini ve itiraz etme ihtimalini azaltır.

Gelecek Planlaması: Kalan Ortakların Yönetimi

Bir ortak ayrıldığında, şirket yönetimi ve karar alma mekanizması değişir. Yeni yapıya adaptasyon için önceden hazırlık yapılmalıdır.

• Yeni Görev Dağılımı: Ayrılan ortağın görevlerini (Satış, Pazarlama, Finans vb.) kim devralacak? Kalan ortaklar arasında yeni bir yetki ve sorumluluk paylaşımı yapın.
• Ana Sözleşme Güncellemesi: Şirketin karar yeter sayıları ve ortaklık yapısı değiştiği için, ana sözleşmede gerekli değişiklikleri yaparak gelecekteki olası anlaşmazlıkların önüne geçin.

Profesyonel Destek Almanın Önemi

Hisse devri veya ortaklıktan çıkarma, bir “Kendin Yap” projesi değildir. Girişimci olarak tüm süreci kendiniz yönetmeye çalışmak yerine, işi uzmanlarına bırakmak en doğrusudur.

• Ticaret Hukuku Uzmanı: Şirketler hukuku konusunda deneyimli bir avukat, sizi yasal tuzaklardan korur ve en uygun çıkarma/devir yöntemini belirler.
• Bağımsız Finansal Danışman: Şirket değerlemesini bağımsız bir uzmanın yapması, ileride “hisselerim düşük fiyattan alındı” iddialarını bertaraf eder.

6. Gerçekçi Beklentiler ve Zaman Çizelgesi

Bu tür süreçlerin ne kadar süreceği, genellikle en çok merak edilen konudur. Gerçekçi bir zaman çizelgesi belirlemek, beklentilerinizi yönetmenizi sağlar.

Unutmayın: Mahkeme süreci uzundur ve garantisi yoktur. Bu yüzden, ne kadar zor olursa olsun, uzlaşmacı devir her zaman en iyi alternatiftir. Süreç boyunca şirketinizin operasyonel faaliyetlerine odaklanmayı sürdürmeniz hayati önem taşır.

Sonuç: Şimdi Adım Atma Zamanı

Şirket ortağı çıkarma ve hisse devri süreci, her ne kadar yorucu görünse de, iş hayatının bir parçasıdır. Bu süreci profesyonelce yönetmek, kalan ortakların ve şirketin geleceğini güvence altına almanın tek yoludur. Finansal okuryazarlık, sadece para kazanmayı değil, aynı zamanda zor zamanlarda şirketin değerini korumayı ve yasal süreçleri doğru yönetmeyi de gerektirir.

Şimdi sıra sizde. Harekete geçmek için bugün atabileceğiniz somut adımlar şunlardır:

• İlk Adım: Ortaklık Sözleşmesini Gözden Geçirin. Şirket ana sözleşmenizdeki veya ortaklık anlaşmanızdaki devir ve çıkış maddelerini hemen inceleyin. Bu maddeler, yol haritanızın başlangıcıdır.
• İkinci Adım: Uzman Görüşü Alın. Durumunuz ne kadar basit görünürse görünsün, ticari itibarınızı ve mali yapınızı korumak için bir şirketler hukuku avukatına danışın.
• Üçüncü Adım: İletişim Stratejisi Belirleyin. Ayrılacak ortakla nasıl ve kimin aracılığıyla iletişim kuracağınızı kararlaştırın. Duygusallıktan uzak, sadece ticari konulara odaklanan bir strateji oluşturun.

Unutmayın, iyi yönetilmiş bir ayrılık, şirketiniz için yeni ve daha güçlü bir başlangıç demektir. Bilgi, bu süreçteki en büyük gücünüzdür.

Sık Sorulan Sorular (FAQ)

Devir sırasında hisse bedelini ödemezsem ne olur?

Hisse devri, karşılıklı bir borçlar hukuku işlemidir. Eğer anlaşılan devir bedeli ödenmezse, devreden ortak devir sözleşmesini feshetme hakkına ve ödenmeyen alacakları için yasal takip başlatma hakkına sahiptir. Bu durum, şirketin Ticaret Sicili kayıtlarının dondurulmasına ve ciddi hukuki uyuşmazlıklara yol açabilir.

Anonim Şirketlerde hisse devri için Ortaklar Kurulu onayı şart mıdır?

Hayır, genellikle Anonim Şirketlerde (A.Ş.) hisse devri, Limited Şirketlerin aksine noter ve ortaklar kurulu onayı gerektirmez. Ancak, eğer ana sözleşmede nama yazılı payların devrine yönelik kısıtlayıcı hükümler varsa (rüçhan hakkı gibi), Yönetim Kurulu onayı gerekebilir.

Bir ortağı haklı sebeple çıkarmanın süresi ne kadardır?

Zorunlu çıkarma (ihraç) süreci, mahkemede görülen bir davadır. Başvuru, delil toplama, bilirkişi raporu ve itiraz süreçleri nedeniyle genellikle 1.5 ila 3 yıl arasında sürer. Bu süre zarfında şirketin hukuki risk yönetimi devam etmelidir.

Hisse devri sonrasında ayrılan ortağın şirket borçlarına sorumluluğu biter mi?

Limited Şirketlerde (Ltd. Şti.), ayrılan ortak, devirden önceki kamu borçlarından (Vergi, SGK primleri vb.) devir tarihinden itibaren 5 yıl süreyle müteselsilen sorumlu kalır. Anonim Şirketlerde ise bu sorumluluk, Limited Şirkete göre daha sınırlıdır ve pay sahipleri yalnızca taahhüt ettikleri sermaye payıyla sorumludur.

Ortaklık sözleşmesi (ana sözleşme) yoksa neye göre hareket etmeliyim?

Ortaklık sözleşmesi yoksa veya eksikse, tüm süreçler doğrudan Türk Ticaret Kanunu (TTK) hükümlerine göre yürütülür. TTK hükümleri, gönüllü devirler yerine genellikle mahkeme yoluyla zorunlu çıkarma süreçlerini veya haklı sebeple fesih taleplerini daha fazla zorunlu kılar. Bu nedenle, hukuki danışmanlık zorunludur.